Michael Beard heeft een nobelprijs in de natuurkunde, relatieproblemen en overgewicht. Zijn vijfde huwelijk staat op het punt uit elkaar te klappen, zijn carrière stelt niet veel meer voor. In een poging er nog wat van te maken, belandt hij per ongeluk op een prestigieus pad om de wereld tegen klimaatverandering te behoeden.
Een maand geleden vroeg ik mijn nieuwe duurzaamheidscollega’s om me een boek aan te raden. Het mocht over duurzaamheid gaan, het mocht over de wereld gaan. Ik zocht iets dat ze raakte, inspireerde, of waarvan ze vonden dat ik het gelezen moest hebben. Mijn doel was om mijn collega’s te leren kennen en en passant de beste duurzaamheidsboeken mee te krijgen. De eerste twee die ik las, waren Solar (Ian McEwan), het fictieve verhaal over professor Beard, en The Good Ancestor (Roman Krznaric), een filosofisch pleidooi om de professor Beard in jezelf te ontstijgen.
Michael Beard is de (wat opgeblazen) personificatie van alles wat er mis is in onze maatschappij. Kortzichtig, met een hang naar eigen gewin, geld, seks en ongezond eten, niet bewust kwaadaardig maar gemakzuchtig en middelmatig. McEwan weet daar een mooie satire van te maken en daardoor is het boek van begin tot eind nogal humoristisch. Na een mislukte poging om een windmolen te bouwen, neemt Beard zich heel even voor zijn leven te beteren, maakt dan een paar grandioze fouten en ziet zijn kans schoon om de ideeën van een collega-wetenschapper te stelen, te doen alsof hij iets om duurzame energie geeft, geld en roem binnen te harken en nog eens ruim twintig kilo aan te komen.
Ook al vliegt het verhaal totaal uit de bocht, voor het eerst in mijn leven lukte me iets wat geen non-fictie me ooit kon leren. Ik kon me plotseling verplaatsen in de hersenen van mensen die niets om de wereld geven. Hoe doet McEwan dat toch zo kunstig? Alleen een goede schrijver weet dat voor elkaar te krijgen. Hoe dan ook, het bleek de perfecte bodem voor het filosofische werk dat erna kwam, The Good Ancestor (De Goede Voorouder). Na de ellende die Beard achterlaat, zou dit boek ons wel eens kunnen redden. De ondertitel: langetermijndenken voor een kortetermijnwereld.
Wat is een goed leven? Wat voor wereld laten we achter? Hoe komen we voorbij het politieke circus van vier tot zes jaar om plannen te maken voor de komende honderd of vijfhonderd jaar? Hoe komen we voorbij de lege beloftes van het bedrijfsleven? Hoe komen we voorbij onze eigen onvolkomenheden? Krznaric trekt een blik vol ideeën open die aan de rand van de maatschappij al voeten in aarde krijgen en langzaam ons systeem veranderen. Daarbij ruimt hij nogal wat misverstanden uit de weg, bijvoorbeeld het idee dat alleen een verlicht despoot de wereld kan redden (niet waar, democratieën blijken veel effectiever als het om langetermijndenken gaat) en dat technologie ons uit de brand helpt (deels waar, maar ook te simplistisch).
Waar Beard de (anti-)held van de heersende macht is, en rijkdom denkt te vergaren met zijn technische ‘oplossingen’ die in werkelijkheid niemand veel verder helpen, komt Krznaric met een goed doordacht en onderbouwde strategie. Er zijn manieren om mensen te inspireren tot langetermijndenken. En je kunt het stap voor stap in besluitvorming, wetten en sociale structuren bouwen.
Dat klinkt misschien saai na het verhaal van onze opgeblazen natuurkundige, maar toch raakt het ook. Wat me zelf het meest inspireert, is het besef van diepe tijd, iets wat ik als Aardkundige altijd al mooi vind. Die diepe tijd is een van Krznarices sleutels voor succes. Er zijn ons duizenden, miljoenen mensen voorgegaan in de afgelopen 200.000 jaar. Wij zetten iets voort. We kunnen door het leven sukkelen, of we kunnen iets achterlaten waar we tevreden op terugkijken, niet voor ons eigen succes maar voor iets dat groter is dan onszelf. Wie weet is dat meteen een goed medicijn tegen alle burn-outs en angststoornissen die de druk van onze individualistische prestatiemaatschappij veroorzaakt.
Een andere sleutel voor succes is de kracht van ideeën. Zelfs Beard is daar niet ongevoelig voor. Wat begint als een snoepreisje naar Spitsbergen – wat een held, hij gaat helemaal naar Spitsbergen om de gevolgen van klimaatverandering met eigen ogen te zien! – blijkt een kortstondig keerpunt in zijn leven. Op deze reis is hij omringd door idealistische kunstenaars die het beste in hem naar boven halen. Idealen kunnen mensen tot grote dingen aanzetten. Een ‘Transcendent Doel’ noemt Krznaric het. Hij onderscheidt eindeloze economische groei (ons huidige doel), een utopische droom (zoals communisme), techno-bevrijding (we gaan wel op Mars wonen), survival-modus (prepare for civilisational breakdown!) maar ook het inspirerende idee van leven binnen de draagkracht van de aarde. Dat laatste lijkt misschien een utopische droom, maar een samenleving die op de lange termijn leert denken en doen kan zoiets voor elkaar krijgen.
The Good Ancestor beschrijft, naast allerlei ’tools’ voor langetermijndenken, een workshop om de diepe tijd in jezelf aan te wakkeren. Het is misschien het meest softe deel van de verder nogal feitelijke uiteenzetting. Maar ik wil het toch met je delen omdat het softe ons, veel meer dan we vaak denken, drijft en transformeert. Het is bedacht door cultureel activisten Ella Saltmarshe en Hannah Smith en geïnspireerd op de deep ecology van de bekende boeddhistische activiste Joanna Macy.
Begin in een open ruimte. Sluit je ogen. Doe een stap naar achter. Denk aan iemand om wie je geeft uit een vroegere generatie, zoals een ouder of grootouder. Doe nog een stap naar achter. Probeer je de persoon voor te stellen als jongvolwassene. Zie haar leven van toen, haar gedachten, gevoel, worstelingen en hoop. Doe een derde stap terug en verbeeld je haar vijfde verjaardag. Wie is er? Hoe ziet de ruimte eruit? Welke emoties hangen er in de lucht?
Ga terug naar je beginpositie. Sluit je ogen. Doe een stap naar voren. Denk aan een jonge persoon om wie je geeft, zoals je kind, een neefje of nichtje, de baby van een vriendin. Doe nog een stap naar voren. De persoon in je gedachten is dertig jaar. Wat gebeurt er in haar leven? Waar maakt ze zich zorgen om, waar houdt ze van? Hoe ziet haar wereld eruit? Doe dan een derde stap naar voren en verbeeld je haar negentigste verjaardag. De persoon in je gedachten is omgeven door eigen kinderen en kleinkinderen, vrienden, buren, oud-collega’s. Hij of zij staat op om een woordje te doen. Aan de muur ziet ze een foto van jou, en besluit iets te zeggen over jouw nalatenschap: wat ze van jou geleerd heeft, hoe ze jou herinnert. Wat zegt ze?
Open je ogen. Ga zitten. Schrijf de speech op die over jou – haar voorouder – gaat.
Of doe simpelweg het eerste dat in mijn man opkwam toen ik hem hierover vertelde. Ga naar Spotify en luister naar Your Ancestor van Nynke Laverman.
Misschien kan het je niets schelen, zoals het Michael Beard niets zou schelen. Misschien word je geraakt door de lange ketting van mensen-mensen-mensen in onze grote wereld en besluit je er iets bijzonders van te maken.